Centrum Informacji
i Edukacji Ekologicznej w Gdańsku

Sierpień 2013

Zielone pytanie w lipcu brzmiało następująco: Latem dużo czasu spędzamy w lesie, podczas spacerów często mijamy powalone, próchniejące drzewa i być może zastanawiają się Państwo dlaczego nie zostały one uprzątnięte? Czy przyroda może mieć korzyść z obecności takich drzew?

Martwe drewno jest pojęciem używanym w środowiskach przyrodniczych na określenie obumarłych zdrewniałych części roślin drzewiastych i krzewiastych (lub całych takich roślin) w różnych stadiach ich rozkładu.

Drzewo umiera na wiele sposobów. Niektóre umierają stojąc, np. najmłodsze drzewka nie wytrzymujące konkurencji o dostęp światła z drzewami, pod którymi wyrosły. Stojąc umierają największe drzewa w lesie. Mogą zostać porażone piorunem lub też zginąć w wyniku niekorzystnego u nich stosunku części fotosyntetyzujących do ogółu biomasy, powodującego, że nakłady energetyczne są niewystarczające do przeżycia. Wówczas drzewo jest osłabione i bardziej podatne na atak grzybów i owadów. Działalność wiatru, śniegu czy lodu powoduje, że najwyższe drzewa łamią się lub przewracają. Materiał zgromadzony w lesie występuje pod różnymi postaciami: martwe drzewa leżące: kłody, konary i większe gałęzie, martwe drzewa stojące, pniaki, złomy, martwe konary na nadal żyjących drzewach, rozłożone części środkowe w pniach i konarach, przegniłe otwory w drzewach stojących oraz martwe drzewa zalegające w potokach, rzekach czy strumieniach.

Martwe drewno nie zostało usunięte z lasu, ponieważ pełni szereg dodatnich funkcji w środowisku. Jedną z najbardziej oczywistych właściwości jest stworzenie nisz ekologicznych dla rozmaitych organizmów żywych, od ssaków i ptaków po bakterie, grzyby i roztocze. Przedstawiciele wszystkich grup kręgowców wykorzystują martwe drzewa lub ich fragmenty jako miejsce ukrycia. Mają one największe znaczenie dla ptaków, stanowią nie tylko miejsce schronienia, ale również żerowania. Najbardziej związane z martwymi i dziuplastymi drzewami są dzięcioły, sikory, muchołówki i sowy. Od ich obecności uzależnione jest przetrwanie wielu rzadkich i chronionych gatunków ptaków, np. dzięcioła trójpalczastego, sóweczki czy muchołówki białoszyjej. Wśród ssaków najbardziej z obumarłymi drzewami związane są nietoperze, owadożerne, gryzonie i małe drapieżniki. Ryjówki znajdują ukrycie oraz pokarm wśród leżących pni. Wiewiórki wykorzystują martwe pnie i pniaki do przechowywania pokarmu. Dziki często budują swoje legowiska z drobnych suchych gałązek, a bobry tworzą tamy z pni, konarów i gałązek. Również tysiące gatunków bezkręgowców (np. pierścienic, pajęczaków, wijów, owadów, mięczaków) uzależnionych jest od obecności martwego drewna w lesie (gatunki saproksyliczne). Żyją w korze, pod korą, w drewnie, a także w próchnie roślin drzewiastych. Wiele mszaków porasta wyłącznie martwe drzewa, które stają się siedliskami kluczowymi w zachowaniu różnorodności biologicznej tej grupy roślin. Wśród roślin naczyniowych występuje kilka gatunków, które chętnie porastają rozkładające się pnie, np. paprotka pospolita, bluszcz czy czartawa drobna. Grzyby zasiedlają zarówno drobne fragmenty martwego drewna, jak też pnie leżących i stojących drzew. Na obumarłym materiale leśnym rośnie szereg rzadkich, często chronionych gatunków grzybów, m.in. czarka szkarłatna, skórnik aksamitny czy drewnowiec popękany. Również szereg porostów występuje na martwym drewnie. Niektóre z nich są wykorzystywane jako wskaźniki naturalności lasu i ciągłości zachodzących w nim procesów przyrodniczych.

Kolejną funkcją martwych drzew jest magazynowanie energii i substancji chemicznych – czynników niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania ekosystemów leśnych. Energia słoneczna „wyłapana” przez liście w procesie fotosyntezy, akumuluje się w związkach organicznych budujących tkani drewna. Związki organiczne, to związki węgla pochodzącego z przyswojonego z powietrza dwutlenku węgla. Powolne „spalanie” tych związków w procesie metabolizmu organizmów cudzożywnych umożliwia ich funkcjonowanie.

Dzięki porowatej, gąbczastej strukturze, martwe drewno stanowi niezwykle zasobny rezerwuar wody, pochodzącej zarówno z opadów atmosferycznych, jak i produkowanej w nim bezpośrednio w procesach metabolicznych bakterii i grzybów. Jest to szczególnie ważna funkcja w ekosystemach lub okresach, które charakteryzują się niedoborem wody.

Obumarłe drzewa uczestniczą w odnawianiu się lasu. W lasach regularnie zatapianych (np. w olsach) lub zalewanych przez wodę (np. łęgach) młode drzewa pojawiają się tylko na mikrosiedliskach wyniesionych ponad poziom wody. Takie miejsca tworzą się głównie poprzez rozkładające się kłody „piastunki”. Rosnące na nich drzewa rozwijają swój system korzeniowy tak, aby drzewno mogło samodzielnie funkcjonować po całkowitym rozpadzie „piastunki”. Również przewrócone drzewa chronią rozwijający się podrost przed uszkodzeniem przez roślinożerne ssaki (np. jelenie). W ten sposób pełnią rolę „kojca”, pod którego osłoną młode osobniki mogą osiągnąć bezpieczną wysokość.

Martwe drewno wpływa na procesy kształtujące właściwości siedliska leśnego. W górach przeciwdziała powstawaniu lawin oraz erozji gleby oraz sprzyja odnawianiu się lasu po wiatrołomach. W lasach wilgotnych powalone drzewa mogą zmieniać przebieg cieków wodnych.

Na koniec należy wspomnieć o jeszcze jednej funkcji obumarłych drzew, wbrew pozorom wcale nie mniej ważnej od pozostałych, a mianowicie o ich znaczeniu estetycznym i kulturowym. Od wieków puszczańskie ostępy zachwycały swym pięknem i tajemniczością. Były i ciągle są inspiracją dla wielu artystów: poetów, malarzy czy fotografików. Drzewa nabierają z wiekiem niepowtarzalnego charakteru, dzięki czemu budzą zainteresowanie, podziw i szacunek.

Źródła:
  • Gutowski J.M., Bobiec A., Pawlaczyk P., Zub K., 2004. Drugie życie drzewa. WWF-Polska, Warszawa – Hajnówka
  • Orczewska A., Szwedo J., 1996. Biocenotyczne funkcje martwych drzew. Aura nr 11, s. 5-9
  • Internet
Dziękujemy Państwu za nadesłane odpowiedzi. Laureatami konkursu zostali: Paulina Sofroniuk z Żagania, Olga Kamińska z Gdańska oraz Joanna Tymińska z Białegostoku.
 
Gratulujemy, nagrody prześlemy pocztą.
 
Oto następne pytanie: „Jakie gatunki ssaków żyją w Morzu Bałtyckim? Co im zagraża?”
 
Prosimy o nadsyłanie odpowiedzi wraz z adresem kontaktowym do 15 sierpnia 2013 r. na adres Centrum Informacji i Edukacji Ekologicznej, ul. Straganiarska 43/46, 80-837 Gdańsk, e-mail: stazysta.ciee@pomorskieparki.pl